Edward Stachura

40 lat temu zmarł śmiercią samobójczą Edward Stachura. Idol, legenda, mit. Oprócz życzliwych sobie krytyków i doceniających talent czytelników miał rzesze wyznawców. Choć sam nie utożsamiał się z żadnym pokoleniem literackim, stał się de facto pisarzem pokoleniowym – przede wszystkim dla owych wyznawców.

Edward Stachura (pseudonim Sted) urodził się 18 sierpnia 1937 w Charvieu. Rodzina Stachurów wyemigrowała do Francji w celach zarobkowych. Ojciec Steda, Stanisław pracował w fabryce, zaś matka Jadwiga zajmowała się czwórką dzieci: Ryszardem, Edwardem, Elianą i Janem.

Dopiero trzy lata po wojnie, we wrześniu 1948 rodzina Stachurów przeprowadziła się do Polski. Decyzja została podjęta pod wpływem emisariuszy agitujących środowiska polonijne za powrotem do kraju. Najpierw Stachurowie trafiają do Gliwic, jednak szybko decydują przenieść w rodzinne strony Jadwigi, by zamieszkać w Łazieńcu. Podczas gdy reszta rodziny próbuję urządzić się niewielkim, krytym strzechą domu najstarszy brat Edwarda – Ryszard wyjeżdża do Gdyni.

Nie był lubiany, bo kto lubi chłopaka, który się mądrzył, który kogoś poprawiał bez przerwy albo zwracał uwagę. My nie byliśmy przyzwyczajeni by zwracać uwagę nauczycielce czy też coś jej odpowiedzieć. On uważał to za swój obowiązek, jeśli miał jakieś uwagi czy coś więcej wiedział, głośno o tym mówił (…) Te jego predyspozycje do narzucania się otoczeniu, do dominowania w grupie nieformalnej powodowały, że po krótkim czasie Edek stał się wyraźnie nielubiany w klasie.

Sytuacja zmienia się jednak gdy Stachura zaczyna lepiej radzić sobie z językiem polskim, przeskakuje wtedy w po dwie klasy w szkole. Już w 1952 kończy podstawówkę i przenosi się do liceum w Ciechocinku. Tam pod wpływem znajomości z Januszem Kwiatkowskim zaczyna pisać wiersze. Dorabia sobie wtedy grając w karty na pieniądze, czasami udaje też ataki epileptyczne by zbierać datki od co bardziej litościwych kuracjuszy.

Przez wagary, obniżone oceny z zachowania i skargi nauczycieli Edwardowi grozi relegowanie z bursy. Te czynniki i narastający konflikt z ojcem spowodowały, że Stachura przeniósł się do Gdyni, by tam kończyć liceum. Początkowo Stachura pomieszkiwał u starszego brata. Jednak jego rozmaite pomysły na prywatne inicjatywy gospodarcze sprawiają, że starszy brat Edwarda, trafia na kilka miesięcy do więzienia. W związku z tym stosunki między bratową – Kordulą, a Stedem pogarszają się, aż w końcu Edward wyprowadza się z domu brata. Pomieszkuje w bursach, a czasem nawet śpi w wagonach, stojących na bocznicy kolejowej.

Pomimo kłopotów finansowych, Stachura poszedł na studia, jego wybór padł na Katolicki Uniwersytet Lubelski, gdzie studiował romanistykę, by uniknąć poboru do wojska. Na pomoc materialną z domu nie miał co liczyć, dlatego w tym okresie łączył pisanie z różnego rodzaju pracami zarobkowymi, a także grą w pokera na pieniądze. Ogrywał nie tylko innych studentów z ubrań i zegarków ale bywał także w miejscach gdzie grało się na znacznie większe stawki. Stał się znanym oszustem karcianym.

Sted – Edward Stachura

Pod koniec lat 50. Stachura szuka kontaktów literacko-redakcyjnych poza Lublinem. Bywał wówczas w Warszawie w redakcji “Przeglądu Kulturalnego” czy “Współczesności”, by w końcu na stałe przenieść się do Warszawy na studia. Dzięki pomocy Henryka Berezy i profesora Żurawskiego, mógł kontynuować romanistykę na Uniwersytecie Warszawskim.

Pierwszy tomik poetycki Steda został ciepło przyjęty, a wydany w 1962 “Jeden dzień”, wywołał entuzjazm wśród krytyków.

Na początku 1967 Stachura rozpoczął pracę nad “Siekierezadą albo latem leśnych ludzi”. Do Kotli (w powieści – Hopla) i Grochowic (powieściowe Bobrowice) przyjechał w odwiedziny do Jana Czopika-Leżachowskiego, także poety i prozaika. Pracował tam na zrębie, co dostarczyło powieści realistyczną warstwę – notatki poczynione w Kotli posłużyły jako materiały do “Siekierezady”. Za tę powieść Stachura zostaje laureatem nagrody im. Stanisława Piętaka, do dziś w Bieszczadach urządzane są tzw. „stachuriady”. Niewątpliwe Stachura świadomie kreował się na włóczęgę, człowieka całkowicie wolnego.  Sted był bardzo popularnym poetą, uważanym za „przeklętego”, który wciąga czytelnika w świat swoich  metafizycznych lęków, zadaje pytania o sens istnienia czy sprawczość. Jednocześnie jego poezja może uchodzić za gawędziarską czy piosenkową. Zresztą jego utwory, przez swoją atrakcyjność i specyfikę, wykonują zespoły takie jak Stare Dobre Małżeństwo, Hey, Jacek Wojciechowski czy formacja Fabula Rasa.

Edward Żentara jako Janek Pradera w filmie Witolda Leszczyńskiego “Siekierezada” opartym na tekście utworu E. Stachury (1985)

Największa popularność Stachury przypadła na lata 80-te tzw. dżinsowa seria, czyli dzieła zebrane Stachury, w charakterystycznych niebieskich okładkach, zyskały status kultowych. W okresie największego zainteresowania Stachurą podobno nie było tygodnia by nie odbyło się spotkanie poświęcone pisarzowi, powstał masowy ruch ludzi interesujących się pisarzem, pragnących zrozumieć jego twórczość i poglądy. Choć jego kariera przypada na okres dramatycznych wydarzeń z marca’68, grudnia’70 czy czerwca’76, zdarzenia te nie znajdują odzwierciedlenia w pisarstwie, a nawet prywatnych zapiskach pisarza, gdzie czytelnik nie uświadczy skargi na kolejki czy brak cukru. W pewnym sensie, żyjąc w PRL-u poeta tego ustroju nie dostrzegał. Stachura leczył się w szpitalu psychiatrycznym „Drewnica” pod Warszawą. Zdiagnozowano u niego psychozę depresyjno-urojeniową. Pożegnalne dzieło podupadającego w depresję pisarza znane jest jako “List do pozostałych” – swoisty testament-posłanie.

Stare Dobre Małżeństwo “Dla wszystkich starczy miejsca”

Edward Stachura zmarł tragicznie 24 lipca 1979. Miał 42 lat. 4 miesiące wcześniej podjął próbę samobójczą rzucając się pod nadjeżdżający elektrowóz. Za drugim razem udało mu się zabić. Po nadużyciu leków psychotropowych powiesił się w swoim warszawskim mieszkaniu.

Edward Stachura – “List do pozostałych”

Źródła: Olga Tyszkiewicz, sierpień 2019 “Edward Stachura – życie i twórczość” (culture.pl)
Mirosław Pęczak “Kto dziś pamięta Edwarda Stachurę” (Polityka)
Wikipedia

 

Dodaj do zakładek Link.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *